Andrzej Strug pisarz, który nie umiał stać z boku

Naprawdę nazywał się Tadeusz Gałecki. Pochodził z rodziny o mieszczańskich korzeniach, która jednak – w poszukiwaniu ziemiańskich korzeni – osiadła na folwarku. Syn jednak nie odnajdywał się w roli dobrze sytuowanego panicza. Prawdopodobnie dlatego też zaczerpnął pseudonim literacki od nazwiska folwarcznego woźnicy – człowieka obdarzonego niezwykłym talentem gawędziarskim.

Za caratu

Dorastał w czasach zaborów, a więc nasilonej rusyfikacji. Szkoła miała za zadanie wyplenić polskość  i zdusić patriotyzm, by kolejne pokolenia wychować na wiernych poddanych cara. To się jednak nie udało, bo młodzież spotykała się na tzw. kółkach samokształceniowych: czytali wtedy zakazane utwory Mickiewicza, poznawali historię Polski oraz idee, które kształtowały nowoczesny świat. Strug uczył się tak, aby tylko zdać do następnej klasy, a jego poglądy uformowały się na takich właśnie tajnych spotkaniach. Choć marzył o humanistyce, zgodnie z wolą ojca rozpoczął studia rolnicze w Puławach. Tam zaangażował się w działalność oświatową i socjalistyczną, organizując podziemne nauczanie oraz roznosząc zakazaną literaturę. Za nielegalną agitację został aresztowany i osadzony w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej. Po ponad roku więzienia skazano go na wywózkę do guberni archangielskiej.

Droga na północ

Podróż musiał opłacić sam, ale zasądzone lata spędził w bardziej cywilizowanych warunkach niż dawne pokolenia katorżników. Tam też powziął myśl o pracy dziennikarskiej, publicystyce społecznej i patriotycznej. Tłumaczył literaturę, uczył się języków, uczestniczył w wyprawach naukowych i pisał pierwsze utwory. Po powrocie do Warszawy szybko związał się z Polską Partią Socjalistyczną, prowadząc działalność konspiracyjną. Jednocześnie rozpoczęła się jego droga literacka. Debiutował tekstami krytycznymi, lecz zaraz zwrócił się ku prozie, w której opisywał świat rewolucjonistów, robotników i politycznych idealistów.

Doświadczenia tego okresu wybrzmiewają w cyklu „Ludzie podziemni”, a następnie w powieściach „Jutro”, „Portret” oraz „Dzieje jednego pocisku”. Strug nie tworzył legend o nieskazitelnych bohaterach, ale pokazywał ludzi uwikłanych w walkę polityczną, rozdartych między ideałami a brutalnością rzeczywistości. Odsłaniał kulisy konspiracji, konflikty partyjne, moralne dylematy i cenę rewolucyjnej przemocy. Dzięki temu stał się jednym z najważniejszych kronikarzy swojego pokolenia.

Literacki obraz Legionów

Przełomem była dla niego pierwsza wojna światowa. Zafascynowany ideą niepodległości związał się z obozem Józefa Piłsudskiego i jako ponad czterdziestoletni ochotnik wyruszył na front z 1. Pułkiem Ułanów. Za zasługi na polu walki otrzymał Order Virtuti Militari. Te doświadczenia znalazły odbicie w książce „Odznaka za wierną służbę”, jednym z najciekawszych literackich świadectw życia legionistów.

Magia srebrnego ekranu

Andrzej Strug fascynował się również kinem. Wierzył, że współczesny pisarz powinien posługiwać się językiem obrazu równie sprawnie jak słowem pisanym. Pracował jako scenarzysta i kierownik literacki przy ekranizacjach m.in. „Pana Tadeusza” i „Przedwiośnia”. Mimo, że ostatecznie rozczarował się komercjalizacją kina, to zdobyte doświadczenia filmowe wpłynęło na dynamiczny, pełen ruchu styl jego prozy.

Obok powieści politycznych tworzył błyskotliwe satyry („Zakopanoptikon”, „Wielki dzień”), w których z poczuciem humoru obnażał narodowe przywary, środowiskowe ambicje i polityczne absurdy. Był obdarzonym ogromnym dowcipem, choć sam uważał, że literatura powinna przede wszystkim służyć społeczeństwu.

Mówili o nim: niezłomny

W II Rzeczypospolitej współtworzył organizacje społeczne, działał w środowisku literackim i został senatorem z ramienia PPS. Z czasem krytycznie oceniał kierunek, w jakim zmierzało życie polityczne kraju. Po procesach brzeskich odważnie występował przeciw ograniczaniu wolności obywatelskich, stając na czele Ligi Obrony Praw Człowieka i Obywatela. Dla wielu stał się moralnym autorytetem i „sumieniem narodu”.

Do końca życia pozostał wierny przekonaniu, że pisarz nie może pozostawać obojętny wobec spraw publicznych. Zmarł 9 grudnia 1937 roku. Jego pogrzeb przerodził się w niezwykłą manifestację jedności – obok siebie szli robotnicy, legioniści, socjaliści, przedstawiciele różnych narodowości i środowisk. Był to wymowny hołd dla człowieka, który całe życie próbował łączyć słowo z czynem. Pozostawił po sobie nie tylko literaturę, ale także przykład obywatelskiej odwagi, zaangażowania i wierności własnym ideałom.

Żaden literat nigdy nie wymyśli nic tak niesłychanego, jak prawdziwe ludzkie życie.1 

• Andrzej Strug jest jednym z patronów 2026 roku na Mazowszu.
• Do końca 2026 roku bilet wstępu do oddziału Muzeum Literatury – Muzeum Andrzeja Struga (Al. Niepodległości 210 m. 10A, Warszawa) w każdy wtorek jest tańszy o 50%.